Аутор: Miloš Jocić

Krindž

Susramlje koje osećamo dok čitamo sopstvene zapise iz mladosti/prošlosti je canon event. Krindž je neizdrživ. Ali tako treba; osećaj je zdrav i dobar za dušu, jer nismo osobe koje smo nekada bili, ali ipak očigledno jesmo ista osoba koja smo nekada bili, pa što bismo se tog linkovanja sa prethodnim selfom stideli. Govorim ovo sebi dok mi pred očima izbijaju komentari na marginama GOSPOĐE BOVARI, sada nepostojeći jer sam ih godinama kasnije sastrugao iz knjige silinom koja bi zaprepastila i dermatologinju lejdi Magbet. Elem, sve je to kul. Sve je to razvojno. Džulijan Barns je o nelagodi pri čitanju starih beležaka govorio u jednom izlaganju na BBC 3, delu serijala predavanja pod nazivom CHANGING MY MIND. (Predavanja su potom objavljena kao knjiga: Džulijan Barns, PROMENITI MIŠLJENJE, „Knjige“, prev. Zoran Paunović, 2025, Geopoetika; Julian Barnes, CHANGING MY MIND, „Books“, 2025, Notting Hill Editions.)

Ponekad ponovo pročitam isti primerak neke knjige koji sam pročitao pre više decenija: i tako, na primer, u tekstu Floberovog romana koji sam čitao kao student, otkrijem beleške koje u meni, isprva, izazovu nelagodu. Podvučeni su ključni odlomci, na marginama su ispisani uzvici „Simbol!“ ili „Ponovljena slika!“ i tome slično. A ipak, opet, koliko god delovali naivno i uzrujano, manje-više iste komentare upisao bih — mada ne toliko eksplicitno — i danas, nekoliko decenija kasnije. Mladi čitalac je imao pravo: ono *jeste* bila ironija, ono *jeste* bilo simbolično, ono *jeste* bila ponovljena slika. Ne verujem da je čovek u šezdeset petoj inteligentniji čitalac no što je bio u dvadeset petoj; samo je suptilniji, i osposobljeniji za poređenja sa drugim knjigama i drugim piscima, na osnovu dodatnog znanja iz dodatnih godina života.

ČAS JE, OZIRISE

Nema pisca & spisateljice koji nisu pomislili da je sve već napisano; da su prekasno stigli na scenu (John Barth, NOVEL IN THE NEXT CENTURY), da su dobre teme očerupane, da novih glasova ne može biti, već samo odjeka, da su najbolje ideje polovne a najzanimljiviji zapleti istrošeni & da u najboljem slučaju mogu samo prepisivati od velikana. Ta je boljka univerzalna. Kao što prehlada napada hladnim vazduhom prosuvljenu sluzokožu grla, ovaj mentalni virus napada u trenucima samosumnje, očajanja, kao opravdanje za izbegavanje pisanja. Najlepši takav lament mi je ova molba književnika da, čudom ili nebeskim uplivom, njegovo delo bude Novo, Nerabljeno, Sveže, Originalno, do sada Neizrečeno:

Da su mi reči neznane, izrazi novim jezikom sročeni, i ono što još niko nije čuo, i ono što nije ponovljeno — oh, da mi je rečenica nedosadna, slovo koje preci nisu izrekli!

Oh, da mi je znati što drugi ne znaju, nešto od onoga što nije pusto ponavljanje, pa da to iskažem, i srce svoje na odgovoro potaknem, da mu iskukam svoju nevolju, da mu doturim teret koji prtim na leđima…

Autor ovog zapisa je helipolijski sveštenik Kekepere-sonbu (Khakheperraseneb), pisar faraona dvaneste dinastije. Muka starog Keka je svevremena — kako da kukam, i da kukanje zvuči iskreno, kada je sve iskukano? Kekepere-sonbu mislio je da je sve već napisano pre četiri hiljade godina. U trenutku kada mu je strah od istrošenosti jezika i velikih rečitih predaka prošao kroz glavu, vremenski je bio bliži šumama i rekama u Sahari nego Hristovom rođenju.

(Citat prema: Vesna Krmpotić, ČAS JE, OZIRISE: ANTIANTOLOGIJA STARE EGIPATSKE KNJIŽEVNOSTI, 1976, Nolit, str. 55)

Čiksentmihalji, TOK: Čitanje & pisanje poezije

Najvažniji oblik kreativne upotrebe jezika, već nekoliko puta pomenut u prethodnim kontekstima, jeste poezija. Stih je idealan za oblikovanje svesti jer osposobljava um da iskustva pohranjuje u kondenzovanom i transformisanom obliku. Svake večeri pročitati nešto iz knjige poezije za um je isto što i gimnastika za telo — način da ostanemo u formi. Ne mora to biti „velika“ poezija, barem ne u početku. Nije nepohodno ni čitati celu pesmu. Važno je pronaći bar jedan red, ili stih, koji počinje da peva.

I ponovo, nema nikakvog razloga za ostajanje na nivou pasivnog konzumenta. Svako može, uz malo discipline i istrajnosti, naučiti da uredi lična iskustva kroz stih. Kao što je pokazao Kenneth Koch, njujorški pesnik i socijalni reformator, čak su i deca iz geta i polupismeni starci u staračkim domovima u stanju da, uz minimalno vežbanja, pišu prelepo dirljivu poeziju. Nema dileme da ovladavanje ovom veštinom poboljšava kvalitet njihovog života. Ne samo da uživaju u tom iskustvu, već u tom procesu znatno povećavaju i samopoštovanje. Slične koristi pruža i pisanje proze, ali prozi nedostaje očigledan red nametnut metrom i rimom.

(Mihalj Čiksentmihalji, TOK: PSIHOLOGIJA OPTIMALNOG ISKUSTVA, prev. Vera Varadi, Mirjana Sovović, 2017, Fedon; Mihaly Czikszentmihalyi, FLOW: THE PSYCHOLOGY OF OPTIMAL EXPERIENCE, 1990, Harper and Row)

Na strani medveda

Novi rad je o ekologiji & ekokritici & nastaviće se na izvestan način na prethodni, koji je bio o ekološkim bajkama Desanke Maksimović. (Oba su o dečijoj književnosti). Kroz literaturu sam se upoznao sa Džonom Muirom, srčanim piscem prirodnjačkih putopisa o američkoj divljini sa početka XX veka.

Well, I have precious little simpathy for the selfish propriety of civilized man, and if a war of races should occur between the wild beasts and Lord Man, I would be tempted to sympathize with the bears.

(John Muir, THE STORY OF MY BOYHOOD AND YOUTH, 1913; iz: THE EIGHT WILDERNESS-DISCOVERY BOOKS, 1992, Diadem Books, str. 155)

Scott Mutter: Fotomontaže

Istraživao sam literaturu o avangardističkim fotomontažama i naleteo pravo na zbirku radova vizuelnog umetnika Skota Mutera. „Snovito“ je smarački opis ali ovde odlično pristaje. Prizori na Muterovim kompozicijama su grandiozni & nervozni. Osećaj je identičan onom koji izazivaju kadrovi backrooms i sličnih nemogućih prostora: nepoznata zemlja privlači, ali njene dementne proporcije zastrašuju. „Nadracionalni“, je li, prizori; kako ime zbirke poručuje. Fotomontaže nastaju od dokumenata stvarnosti (fotografija), ali ne prate, kao ni Blender u rukama liminalnog arhitekte, topografska pravila smislenog prostora. To nas kolebanje između poznatog i uvrnutog uznemirava & opčinjava.

(Slike iz: SURRATIONAL IMAGES: PHOTOMONGATES BY SCOTT MUTTER, predgovor Martin Krause, 1992, University of Illinois Press)

 

Najveći lažnjak u Evropi

Mussolini is the biggest bluff in Europe. If Mussolini would have me taken out and shot tomorrow morning I would still regard him as a bluff. The shooting would be a bluff. Get hold a good photo of Signor Mussolini sometime and study it. You still see the weakness in his mouth which forces him to scowl the famous Mussolini scowl that is imitated by every 19-year-old Fascisto in Italy. Study his past record. Study the coalition that Fascismo is between capital and labor and consider the history of past coalitions. Study his genius for clothing small ideas in big words. Study his propensity for dueling. Really brave men do not have to fight duels, and many cowards duel constantly to make themselves believe they are brave. And then look at his black shirt and white spats. There is something wrong, even histrionically, with a man who wears white spats with a black shirt. (…)

The Fascist dictator had announced he would receive the press. Everybody came. We all crowded into the room. Mussolini sat at his desk reading a book. His face was contorted into the famous frown. He was registering Dictator. Being an ex-newspaperman himself he knew how many readers would be reached by the accounts the men in the room would write of the interview he was about to give. And he remained absorbed in his book. Mentally he was already reading the lines of the two thousand papers served by the two hundred correspondents. “As we entered the room the Black Shirt Dictator did not look up from the book he was reading, so intense was his concentration, etc.”

I tiptoed over behind him to see what the book was he was reading with such avid interest. It was a French-English dictionary–held upside down.

(Ernest Hemingway, „Mussolini, Europe’s Prize Bluffer“, The Toronto Daily Star, 27jan23)

* * *

Musolini je najveći lažnjak u Evropi. Da me Musolini sutra ujutru izvede na streljanje opet bih smatrao da je lažnjak. I streljanje bi bilo lažnjačko. Uzmite jednom neku dobru fotku Senjor Musolinija i proučite je. I dalje vidiš slabost u njegovim ustima koja ga prisiljava da se mršti čuvenim Musolinijevim namrštenim izrazom koji oponaša svaki 19-godišnji fašisto u Italiji. Prouči njegov dosadašnji record. Prouči savez koji fašizam predstavlja između kapitala i rada & razmotri istoriju prošlih saveza. Prouči njegovu genijalnost oblačenja malih zamisli u velike reči. Prouči njegovu sklonost dvobojima. Zaista hrabri ljudi ne moraju da ulaze u dvoboje, a mnoge kukavice stalno se sukobljavaju u dvobojima da bi uverili sebe da su hrabri. A onda baci pogled na njegovu crnu košulju i bele kamašne. Nešto nije u redu, čak i histrionično, sa čovekom koji nosi bele kamašne na crnu košulju. (…)

Fašistički diktator je najavio da će primiti štampu. Svi su došli. Nagurali smo se u sobu. Musolini je sedeo za svojim stolom & čitao knjigu. Lice mu je bilo iskrivljeno u čuveni namršteni izraz. He was giving Dictator. Kao bivši novinar znao je do koliko će čitalaca dopreti izveštaji koji će ljudi u toj sobi napisati o intervjuu koji će uskoro dati. I ostao je udubljen u svoju knjigu. Mentalno je već čitao redove iz dve hiljade novina koje će napisati dve hiljade dopisnika. „Kada smo ušli u sobu Diktator Crnokošuljaš nije digao pogled sa knjige koju je čitao, toliko je snažna njegova koncentracija“, itd.

Prišunjao sam se iza njega da vidim koju je knjigu čitao sa tako strastvenim zanimanjem. Bio je to francusko-engleski rečnik okrenut naopačke.